Giáo sư Tiến sỹ Võ Văn Chi, quê quán: Phường Nghi Hòa, Thị xã Cửa Lò trước đây, nay là phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
Ông nguyên cán bộ giảng dạy khoa Sinh vật Đại học tổng hợp Hà Nội, rồi Đại học Đà Lạt, Đại học Y- Dược thành phố Hồ Chí Minh. Ông được rất nhiều trường Đại học mời giảng dạy như: Đại học Lâm nghiệp, Đại học Vinh, Đại học Quy Nhơn, Đại học Tây Nguyên, Đại học Đồng Tháp,…
Với kiến thức uyên thâm, tính cách gần gũi nên tới đâu ông cũng được mọi người mến mộ, học hỏi.Ở ông có nhiều sự độc đáo, khác lạ với nhiều người: Học Đại học Tổng hợp Hà Nội khóa đầu tiên; bảo vệ Luận án Tiến sĩ đầu tiên trong nước ở Việt Nam (1978); viết Luận án Tiến sĩ xuất sắc mà không có người hướng dẫn; một mình làm Từ điển (mà thông thường phải là cả một Hội đồng khoa học với nhiều người chấp bút),…
Mọi người gọi ông là “Pho từ điển sống của thực vật Việt Nam”. Dân dã thì gọi là “Ông Từ điển”. Trong ngành thì xem ông là “Nhà phân loại học thực vật hàng đầu”, là Linnê của Việt Nam (Linnê: Nhà phân loại học thực vật thế giới, người Thủy Điển).Ông tự học và sử dụng thành thạo nhiều thứ tiếng như: Latinh, Pháp, Anh, Nga, Trung Quốc,… Vốn Hán học cũng khá uyên thâm. Sách ông viết phần giới thiệu ngoài tính khoa học còn đậm chất văn chương, Hán tự như Cây cảnh, Non bộ, Bon sai,…
Ông viết nhiều lĩnh vực: Từ điển Cây thuốc Việt Nam; Từ điển Thực vật học Latinh – Việt Nam; Từ điển Thực vật Pháp – Việt; Từ điển Sinh học Anh – Việt; Từ điển Sinh vật Nga – Việt; Từ điển thực vật thông dụng; Từ điển động vật và khoáng vật làm thuốc ở Việt Nam; Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam; Danh mục cây thuốc Nghệ An, Hệ thực vật Sapa, Lào Cai; Hệ cây thuốc Tây Nguyên; Hệ cây thuốc Lâm Đồng; Cây thuốc Đồng Tháp Mười; Cây thuốc An Giang; Cây rau làm thuốc; Cây cỏ có ích ở Việt Nam; Cây cảnh; Cá cảnh; Bon sai, Non bộ; Rắn làm thuốc và thuốc chữa rắn cắn; Rắn dộc- Lợi và hại; Cây thuốc trị bệnh thông dụng; Dinh dưỡng và chữa bệnh bằng Rau- Củ- Quả;v.v…
Ông viết nhiều giáo trình và nhiều bài báo trên Tạp chí chuyên ngành “Cây thuốc quý” mà ông là thành viên Hội đồng cố vấn. Ông còn dịch sách nước ngoài, giới thiệu cây thuốc, bài thuốc như cuốn “Cây ria vàng” (Callisia Iragrans), hay Cây lược vàng” của Nccterova trong tủ sách gia đình của người Nga (xuất bản năm 2005), được ứng dụng chữa bệnh ở Việt Nam.
Số trang sách ông đã viết nếu xếp chồng lên nhau và cân nặng thì vượt quá chiều cao và cân nặng của người ông.Cuốn sách mà ông đã bỏ ra nhiều công sức và tâm huyết là “Từ điển cây thuốc Việt Nam”, được Nhà xuất bản Y học ấn hành năm 1997 và bổ sung xuất bản năm 2012 với bộ 2 tập đồ sộ 3216 trang, đề cập tới 4700 loài cây thuốc, với 4470 mục từ – một công trình công phu, không phải ai cũng làm được.
Năm 2008, cuốn sách “Sách tra cứu tên cây cỏ Việt Nam” của ông được Hội xuất bản Việt Nam tặng giải “Sách vàng – Sách hay”. Cả nước có 5 giải vàng và chỉ có sách của ông là công trình cá nhân. Năm 2012, sách của ông được Nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh.
Sau khi nghỉ hưu ở thành phố Hồ Chí Minh, ông lại được nhiều Viện nghiên cứu khoa học nước ngoài mời ông sang thăm và dự các hội thảo. Nhiều nhà khoa học Pháp, Anh, Mỹ, Nhật, Hà Lan,… còn sang Việt Nam, tìm đến nhà ông để tìm hiểu và trao đổi khoa học, mặc dầu không có người nào hoặc cơ quan nào giới thiệu. Khi được ông hỏi lý do, họ đều nói: “Chúng tôi tìm đến vì sách của ông”. Năm 2004, Đài truyền hình thành phố Hồ Chí Minh đã có phóng sự về ông, với thời lượng gần 30 phút. Sau đó một nhà khoa học người Mỹ đến nhà và cùng ông lên Lâm Đồng để tìm hiểu về thực vật. Đi đến đâu, gặp những cây lạ, nhà khoa học Mỹ cũng được ông giới thiệu tường tận, viết tên khoa học bằng tiếng Latinh của từng cây, về đối chiếu chính xác như trong Từ điển. Khi về nước, nhà khoa học Mỹ đã có bài viết ca ngời trí tuệ, kiến thức sâu rộng của ông và của người Việt Nam.
Phó Giáo sư- Tiến sĩ Ngô Trực Nhã, nguyên chủ nhiệm khoa Sinh- Đại học Vinh nói với ông: “Sách của thầy, ngành Sinh học trong các trường Đại học và các cơ sở nghiên cứu đều cần lắm”.
Nhà Lâm học, Giáo sự- Tiến sĩ Thái Văn Trừng (giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000) nói với ông: “Mình phải mua sách của Chi để tặng bạn bè nước ngoài”. Sinh thời, Giáo sư- Tiến sĩ Sinh học Đỗ Tất Lợi (một con người tài đức, khả kính, giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1, năm 1996) thường nhắc nhở với mọi người: “Tiến sĩ Võ Văn Chi là người quý hiếm. Phải chăm sóc và giữ gìn lấy ông ấy”.
Gần gũi với cây cỏ, thiên nhiên, gần gũi thân tình với mọi người là phẩm chất dễ thấy của ông. Ông tiếp xúc được với tất cả mọi đối tượng, từ các nhà khoa học lớn trong và ngoài nước, đến những người nông dân bình thường. Chính vì thế ông đã khai thác được rất nhiều bài thuốc dân gian bổ ích rồi phổ biến lại và tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho mọi người cách sử dụng cỏ cây, hoa lá phục vụ cho đời sống con người.
Làm được gì đó, dù là nhỏ nhoi để giúp ích cho người, cho đời là ước mơ cháy bỏng của ông- một nhà khoa học lớn nhưng rất chân tình, bình dị. Ông là hiện thân của sự sáng tạo, sự cống hiến, sự lao động miệt mài, là niềm tin yêu của con người, vì mỗi cuộc đời. Nhiều bạn bè của ông đã ví ông là một con ong cần mẫn tích lũy phấn hoa để tạo mật cho đời, là niềm tự hào được sống cùng thời với ông.
Anh Ngọc
