Sự hình thành và phát triển của mỗi làng xã đều gắn liền với sự đóng góp xây dựng của các dòng họ qua nhiều thế hệ kế tiếp nhau. Trong số những làng cổ của thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, làng Quỳnh Lâu hay xã Quỳnh Lâu xưa, phường Cộng Hòa(nay là phường Hiệp Hòa) có một địa chính trị đặc biệt. Trước kia Quỳnh Lâu thuộc Yên Hưng(phủ Hải Đông), thời thuộc Minh đổi là Yên Hòa (thuộc phủ Tiên Yên); Triều Lê đổi lại là Yên Hưng(thuộc phủ Hải Đông). Đến đời vua Hồng Đức(1470-1497), xã Quỳnh Lâu được thành lập gồm 2 thôn Quỳnh Lâu và Khê Tranh. Trong Đại Việt sử ký toàn thư ghi: “Năm 1047 vua Lý Anh Tông đặt hành dinh tại xã Quỳnh Lâu, huyện Yên Hưng, Vua Lê Thánh Tông đặt hành dinh tại Bến Ngự An Bang. Năm 1802 vua Gia Long lập Trấn Yên Quảng, đặt trấn lỵ tại núi Tiên Sơn xã Quỳnh Lâu, huyện Yên Hưng”.
Dòng họ Vũ Công, làng Quỳnh Lâu thuộc phường Cộng Hòa(nay là Hiệp Hòa) tính đến nay đã phát triển đến đời thứ 15. Trong Gia phả và sổ sách của dòng họ mà các cụ Tiền bối trong dòng họ để lại, thì không nói đến việc “nguồn gốc” của dòng họ xuất phát từ đâu, hoặc từ đâu đến, đó là những trăn trở của một bộ phận hậu duệ của dòng họ lâu nay. Hiện nay trong một số tài liệu có ghi: Dòng họ Vũ Công, phường Cộng Hòa có nguồn gốc từ huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Từ việc xuy đoán là hậu duệ của một vị tướng tài của Đức Thánh Trần Hưng Đạo là cụ Vũ Nạp, mà thời Trần cụ được phong là Đông Giang Hầu – Vũ Tướng Quân. Nếu đúng là hậu duệ của cụ Vũ Nạp thì nguồn gốc xuất phát từ Mộ Trạch, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Hoặc từ chuyện đã xảy ra là việc các bậc Tiền Nhân của dòng họ Vũ Công đã chèo thuyền sang Thủy Nguyên “lấy” mộ của Thủy Tổ đưa về Quỳnh Lâu an táng để tiện bề trông coi và thờ phụng…
Nhà thờ dòng Họ Vũ Công, phường Hiệp Hòa – Quảng Ninh, hàng năm dòng họ tổ chức Giỗ họ và Tế Tổ vào ngày mùng 10 tháng Giêng.
Nói về nguồn gốc dòng họ, lúc tôi còn nhỏ khoảng mười bốn, mười lăm tuổi, trong một lần phục vụ trà cho Nội tôi, cụ Vũ Văn Đảng cụ tuổi Đinh Mùi, sinh năm 1907 đàm đạo với cụ Nguyễn Văn Mào (em trai ông ngoại tôi là Nguyễn Văn Tấn) về chuyện lịch sử Trung Quốc, Hán – Sở tranh hùng thời Tam Quốc, không biết thế nào các cụ lại nói về nguồn gốc dòng họ mà tôi nghe được, rất tiếc ngày ấy còn nhỏ, không nghĩ tới nên tôi không hỏi rõ ngọn ngành, chỉ biết rằng; Theo lời cụ Đảng, trước Cụ không biết mấy đời, các bậc Tiền Nhân của dòng họ Vũ Công làng Quỳnh Lâu đã tổ chức đi lên Lào Cai, Yên Bái hay Cao Bằng để lần tìm gốc tích, tổ tông nhưng không tìm được. Theo Gia phả dòng họ ghi lại; Thủy Tổ dòng họ Vũ Công làng Quỳnh Lâu đời I là cụ Vũ Công Tự Đức Châu, đời II là cụ Vũ Công Tự Hữu Đức, đời III là cụ Vũ Công Tự Đức Hậu, đời IV là các cụ Vũ Công Tự Đức Thụ, Vũ Công Khanh… và đến nay là đời thứ XV.
Ngẫm lại chuyện xưa, nghe được lời ông nội kể, tôi lần tìm lại lịch sử vùng đất Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái sử sách có ghi: “Họ Vũ đã trấn tại Tuyên Quang gần 200 năm (từ 1527 đến1699), có công lớn đối với nhà Lê (Lê Trung Hưng) khi góp sức đánh nhà Mạc, đồng thời ra tay diệt trừ những tù trưởng gian ác, ổn định đời sống cho dân chúng trong vùng. Họ Vũ truyền ngôi được 6 đời, 5 thế hệ trấn giữ trên thành ở núi Bầu nên được nhân dân xưng tụng là Chúa Bầu. Người khởi đầu sự nghiệp dòng họ là Vũ Văn Uyên. Ông có công chiêu mộ dân mở mang đất Đại Đồng. Đến niên hiệu Quang Thiệu (1516 – 1522) thời nhà Lê, ông được vua Lê Chiêu Tông phong làm Tuyên Quang đô Thống sứ, tước Khánh Dương Hầu. Khi mới hưng khởi, ông đóng quân ở thành Nghị Lang kiêm lãnh khu vực thác Liên Hoa (thuộc huyện Manh Tự, Vân Nam, Trung Quốc). Năm 1553, tướng Mạc Phúc Hải đem quân ngược sông Lô đánh lên Tuyên Quang. Quân họ Vũ kháng cự yếu thế, Vũ Văn Uyên tử trận, em trai là Vũ Văn Mật kế tục sự nghiệp của anh, chuyển căn cứ về Đại Đồng (nay là vùng đất thuộc xã An Khang, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang). Trải dài trên một số tỉnh miền núi phía Bắc như Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang, Cao Bằng, Phú Thọ, Vĩnh Phúc… thành nhà Bầu là những công trình phòng thủ quân sự do dòng họ Vũ xây dựng vào khoảng những năm 60 của thế kỷ XVI. Đến nay chỉ còn lại vài nơi có dấu tích của thành xưa, cho dù nhân dân khắp một vùng núi non rộng lớn này vẫn luôn ghi nhớ công ơn của những người có công khai phá, củng cố và trấn giữ “phên dậu quốc gia”. Chúa Bầu chính là tên chỉ chung các đời dòng họ Vũ cát cứ ở Tuyên Quang thời chia cắt Nam – Bắc triều, Trịnh – Nguyễn phân tranh. Vũ Văn Mật chết con là Vũ Công Kỷ lên thay. Sử nhà Nguyễn nhận xét, đánh giá cao vai trò của Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật: “Uy thế nhà Lê nổi là nhờ sức Văn Uyên. Không được bao lâu thì chết em là Văn Mật lên thay… Mật giúp nhà Lê chống nhà Mạc, nhân dân trong cõi được yên, vì có công được phong tước Gia Quốc Công, cho con cháu được thế tập giữ chức Trấn thủ Tuyên Quang. Năm Gia Long thứ nhất, Mật được liệt vào hàng công thần trung hưng nhà Lê bực thứ Nhì”.
Tưởng nhớ công lao của Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật ở vùng Đại Đồng, trấn Tuyên Quang xưa, tỉnh Lào Cai nay, nhân dân đã lập đền thờ gọi là đền Gia Quốc Công. Đến thời Nguyễn, vào năm Tự Đức thứ 7, nhà vua đã có sắc phong cho các chúa Bầu, gia tặng là “Cường Trung Tuấn Mại Chi Thần”.
Theo các ghi chép trong Kiến văn tiểu lục và Phương đình dư địa chí, hai anh em Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật là người làng Ba Đông, huyện Gia Phúc (nay là huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương) bắt đầu dấy quân ở suối Khổng, thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, sau đem quân lên đóng ở động Ngọc Uyên, châu Thủy Vĩ, rồi thu thập binh sĩ kéo xuống Lục Yên và Thu Vật, Tuyên Quang, sau tới Khau Bầu, xã Đại Đồng, trấn Tuyên Quang. Đương thời, viên tù trưởng Đại Đồng bị nhân dân oán ghét. Vũ Văn Uyên chiêu mộ lực lượng, giết tù trưởng, chiếm đất, xưng làm Đô tướng .Vũ Văn Uyên đóng quân ở thành Nghị Lang, xã Lương Sơn, huyện Lục Yên (tỉnh Yên Bái ngày nay), binh sĩ có tới mấy vạn (Lê Quý Đôn 1977; Nguyễn Văn Siêu 2001)…Năm 1672, Vũ Công Tuấn đã tự ý đi ngược lại với triều đình, câu kết với dòng dõi họ Mạc là Mạc Kính Vũ, tự xưng Tiểu Giao Cương Vương và chạy sang Vân Nam nhờ nhà Thanh giúp sức. Năm 1699, Vũ Công Tuấn bị triều đình nhà Lê bắt và giết, từ đó dòng dõi “Chúa Bầu” chấm dứt. Để tránh bị truy xét, con cháu phải phiêu bạt, di tán đi nhiều nơi.
Trên cơ sở dữ liệu thu thập, để củng cố thêm những xuy đoán và từ những thông tin tôi nghe được từ ông nội, tôi đã liên hệ với ông Vũ Quốc Hội, Phó Ban Khuyến học Khuyến tài Hội đồng dòng họ Vũ – Võ Việt Nam, xin được số điện thoại và liên hệ được với các ông Vũ Quang Lân, Vũ Xuân Tửu, Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐDH Vũ – Võ tỉnh Tuyên Quang, nơi có nơi có Di tích Thành nhà Bầu(Chúa Bầu, Di tích lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia, tại thôn Tân Thành xã An Khang, thành phố Tuyên Quang. Qua trao đổi với Nhà văn Vũ Xuân Tửu, người trực tiếp cùng với các chuyên viên của Sở Văn hóa – Thể thao tỉnh Tuyên Quang sưu tầm các tư liệu về Chúa Bầu để hoàn chỉnh hồ sơ Thành nhà Bầu đề nghị Hội đồng thẩm định của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận thành nhà Bầu là Di tích lịch sử Văn hóa Quốc gia ông cho biết: Trong quá trình đi sưu tầm tài liệu về chúa Bầu, lần tìm con cháu hậu duệ của chúa Bầu trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang nói riêng và các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình nơi mà cách nay 300 năm là địa bàn Quản lý của chúa Bầu và các con cháu hậu duệ của chúa Bầu nhưng không còn dấu tích manh mối nào. Bởi sau khi bị thất sủng năm 1699 các con cháu của chúa Bầu để tránh bị truy xét đã phải rời bỏ quê hương, thay tên đổi họ và chạy loạn đi địa phương khác. Hầu hết những người họ Vũ hiện nay ở các tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình… đều ở dưới xuôi(Nam Định, Ninh Bình, Thái Bình … đi xây dựng vùng kinh tế mới những năm đầu của thập niên sáu mươi thế kỷ trước. Ông Vũ Xuân Tửu còn cho biết thêm; Trong thời gian làm hồ sơ Di tích thành Nhà Bầu, ông đã tìm và kết nối được một nhánh họ Vũ – Võ hiện đang sinh sống tại huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, là con, cháu, hậu duệ của các chúa Bầu phiêu bạt vào ở Nghệ An. Được biết, những người con họ Vũ nơi đây đã tìm (kết nối) được với Thủy tổ ở huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương. Cá nhân tôi muốn kết nối với những người con dòng họ tại Yên Thành, Nghệ An, tiếc rằng khi tôi đặt vấn đề với nhà văn Vũ Xuân Tửu xin số điện thoại của ông trưởng tộc họ Vũ ở huyện Yên Thành nhưng không còn số do điện thoại ông Tửu bị hỏng nên mất số nên không tìm lại được.
Đối chiếu với lịch sử và thời gian, có lẽ từ đây con cháu Chúa Bầu phải chạy loạn đi khắp nơi, và rất “có thể” các cụ Tổ họ Vũ Công làng Quỳnh Lâu cũng có thể bắt nguồn từ ấy. Nay, thời gian đã ngoài 300 năm, qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử không biết được mai sau thế nào nhưng bằng những gì được nghe, được thấy và nghiên cứu, sưu tầm qua các tài liệu và từ suy nghĩ cá nhân cũng như tư duy biện chứng và vấn đề cuối cùng còn tùy theo “cái duyên”, biết đâu, sau những dòng thông tin này chúng tôi có thể chắp nối lần ra nguồn gốc dòng họ nhà mình.
Tác giả ; Vũ Nghiêm Trợ
Chủ tịch HĐDH Vũ – Võ Khu vực Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh.
Hậu duệ đời thứ XI, dòng họ Vũ Công, làng Quỳnh Lâu, nay là phường Hiệp Hòa.
ĐT liên hệ: 0912191843.
